Η μουσική είναι μια “παγκόσμια” γλώσσα. Γράφουμε μουσική χρησιμοποιώντας ένα σύστημα από σύμβολα που ονομάζεται μουσική σημειογραφία.
Το πεντάγραμμο (staff) είναι η βάση της μουσικής σημειογραφίας. Επιπλέον, οι διαστολές (bar lines) χωρίζουν τη μουσική σε μικρότερες ενότητες, κάνοντάς την πιο εύκολη στην ανάγνωση. Η κλάσμα χρόνου (time signature) δείχνει πώς ομαδοποιούνται και μετριούνται οι χτύποι. Η εκμάθηση αυτών των βασικών στοιχείων βοηθά τους μουσικούς να διαβάζουν, να γράφουν και να παίζουν μουσική πιο καθαρά και με αυτοπεποίθηση.
Πεντάγραμμο (Staff): Η βάση της μουσικής
Έχεις ποτέ κοιτάξει παρτιτούρα και αναρωτήθηκες τι σημαίνουν οι γραμμές και οι τελείες; Δεν είναι μυστικός κώδικας. Είναι ο τρόπος με τον οποίο οι μουσικοί γράφουν μελωδίες και ρυθμούς ώστε να μπορεί κάποιος να τους παίξει.
Στη δυτική μουσική, οι νότες γράφονται στο πεντάγραμμο. Η σημερινή μορφή του χρησιμοποιείται από τον 13ο αιώνα. Αποτελείται από πέντε οριζόντιες γραμμές και τέσσερα διαστήματα. Οι νότες τοποθετούνται πάνω στις γραμμές, στα διαστήματα ανάμεσά τους, ή πάνω και κάτω από το πεντάγραμμο με τη βοήθεια βοηθητικών γραμμών (ledger lines).
Κάθε γραμμή και κάθε διάστημα αντιπροσωπεύει διαφορετικό ύψος ήχου (pitch).
Αν φανταστούμε το πεντάγραμμο σαν ένα κτίριο, κάθε γραμμή και διάστημα είναι ένας “όροφος”, πάντα ξεκινώντας από κάτω προς τα πάνω.
Τι είναι το κλειδί (Clef) στη μουσική;
Τα μουσικά σύμβολα μας δείχνουν το ύψος και τη διάρκεια κάθε νότας. Άλλα σύμβολα δείχνουν πόσο γρήγορα ή αργά παίζεται η μουσική, καθώς και πόσο δυνατά ή απαλά.
Ένα από τα πρώτα σύμβολα που μαθαίνουμε είναι το κλειδί (clef), μουσικό κλειδί, ή αλλιώς γνώμονας. Μπορείς να το φανταστείς σαν ένα “κλειδί” που ξεκλειδώνει τον κόσμο της μουσικής.
Τα κλειδιά τοποθετούνται στην αρχή του πενταγράμμου και μας δείχνουν ποιες νότες αντιστοιχούν σε κάθε “θέση” (τονικό ύψος).
Τύποι μουσικών κλειδιών
Κλειδί του Σολ (Treble Clef)
Το κλειδί του Σολ (ή G clef) δείχνει ότι η νότα Σολ4 βρίσκεται στη δεύτερη γραμμή του πενταγράμμου. Χρησιμοποιείται κυρίως για υψηλούς ήχους και όργανα όπως βιολί, φλάουτο και γυναικείες φωνές (σοπράνο).
Κλειδί του Φα (Bass Clef)
Το κλειδί του φα (ή F clef) δείχνει ότι η νότα Φα3 βρίσκεται στην τέταρτη γραμμή του πενταγράμμου. Χρησιμοποιείται για χαμηλότερους ήχους όπως τσέλο, τούμπα, μπάσο και αριστερό χέρι πιάνου.
Κλειδιά του Ντο (C Clef)
Άλτο κλειδί (Alto Clef)
Το άλτο κλειδί δείχνει ότι η μεσαία γραμμή του πενταγράμμου αντιστοιχεί στη νότα Ντο (C4). Χρησιμοποιείται κυρίως για βιόλα και σε χορωδιακή μουσική του μεσαίωνα και της αναγέννησης. Το κλειδί της Άλτου μας βοηθάει να αναγνωρίζουμε τις νοτές μεταξύ του Σολ και του Φα, χωρίς να χρησιμοποιούνται πολλές βοηθητικές γραμμές.
Τενόρο κλειδί (Tenor Clef)
Το τενόρο κλειδί επίσης δείχνει το Ντο (C4) στη μεσαία γραμμή. Χρησιμοποιείται για όργανα όπως τσέλο, φαγκότο ή τρομπόνι σε υψηλές περιοχές.
Ουδέτερο κλειδί (Percussion Clef)
Χρησιμοποιείται στα κρουστά και σε ρυθμικές ασκήσεις. Δεν δείχνει ύψος ήχου αλλά μόνο ρυθμικές αξίες.
Χρονικές Αξίες των Φθόγγων και των Παύσεων στη Μουσική:
Κατανοώντας τον Ήχο και τη Σιωπή
Στη μουσική, ο παλμός είναι σαν καρδιά, επομένως, κρατά τον ρυθμό σταθερό. Κάθε νότα και παύση έχει συγκεκριμένη διάρκεια, που δείχνει πόσο παίζουμε ή σιωπούμε.
Τι είναι οι χρονικές αξίες;
Η χρονική διάρκεια της νότας μας “δείχνει” πόσους χτύπους έχει μία νότα, και ανάλογα μετράμε πόσο θα “την κρατήσουμε”!
Ολόκληρο (Whole note)
Διαρκεί 4 χτύπους. Οπότε μετράμε: 1 – 2 – 3 – 4.
Μισό (Half note)
Διαρκεί 2 χτύπους. Μετράμε 1 – 2. Είνα ακριβώς το “μισό” του ολόκληρου.
Οι περισσότερες νότες έχουν “στέλεχος” (stem), εκτός από την ολόκληρη νότα.
Κανόνας ορθογραφίας: Όταν μία νότα με στέλεχος, ή συνήθως μπορούμε να το λέμε και “μπαστουνάκι”, γράφεται στην τρίτη γραμμή του πενταγράμμου και πάνω, τότε το στέλεχος από δεξία και πάνω, γράφεται αριστερά και προς τα κάτω.
Παρεστιγμένες χρονικές αξίες
Παρεστιγμένη νότα (Dotted note)
Η τελεία, δίπλα στη νότα, αυξάνει τη χρονική διάρκεια κατά το μισό της αξίας της νότας.
Εδώ έχουμε ένα παρεστιγμένο μισό. Το μισό χωρίς την τελεία έχει δύο χρόνους. Η τελεία προσθέτει στην νότα το μισό της χρονικής αξίας, οπότε έχουμε 2 + 1 = 3. Το μισό παρεστηγμένο έχει 3 χρόνους.
Τρίηχα (Triplets)
Τρεις νότες ενωμένες, που παίζονται στον χρόνο που αντιστοιχεί για δύο νότες.
Για παράδειγμα, τρία μισά σε ένα τρίηχο πρέπει να παιχτούν ομοιόμορφα μέσα στη συνολική διάρκεια των 4 χτύπων, όχι των 6. Θα δείτε έναν αριθμό 3 και μια αγκύλη πάνω ή κάτω από αυτά.
Τέταρτο (Quarter note)
Παρεστιγμένο Τέταρτο
Έχει χρονική διάρκεια 1 + 1/2 χτύπους.
Ένα τρίηχο τετάρτων, σημαίνει ότι οι τριες νότες τατάρτου, αντί για τρεις χτυπους θα πρέπει να παιχτούν σε 2 χτύπους.
Όγδοο (Eighth note)
Διαρκεί μισό χτύπο. Το όγδοο έχει μία μικρή “ουρά”, στην άκρη του στελέχους.
Τα όγδοα συχνά ενώνονται για ευκολότερη ανάγνωση. Αυτή η ομαδοποίηση (beaming) ογδόων, γίνετια με μία οριζόντια γραμμή (συνήθως λίγο πιο τονισμένη, beam) που ονομάζεται γραμμή ένωσης.
Τρίηχο ογδόου
Αυτές οι τρείς νότες ογδόου, θα πρέπει να παιχτούν σε 1 χτύπο.
Παρεστιγμένο όγδοο έχει ½ + ¼ χτύπους. Δηλαδή η μικρή βουλίτσα προσθέτει στο όγδοο, την χρονική διάρκεια ενός δέκατου έκτου.
Δέκατο έκτο (Sixteenth note)
Διαρκεί 1/4 του χτύπου.
Δύο ενωμένα δέκατα έκτα έχουν: 1/4+1/4=1/2. Δηλαδή δύο δέκατα έκτα διαρκούν όσο ένα όγδοο!
4 ομαδοποιημένα δέκατα έκτα διαρκούν 1 χτύπο.
Εδώ έχουμε δύο δέκατα έκτα και ένα όγδοο ενωμένα. Οι τρεις αυτές νότες διαρκούν 1 χτύπο.
Επίσης στο πάνω ρυθμικό σχήμε έχουμε: ½ + ¼ + ¼ = 1 χτύπο.
Εδώ έχουμε, δέκατο έκτο, όδγοο, δέκατο έκτο. ¼ + ½ + ¼ = 1 χτύπο.
Μία μικρή υπενθύμιση για την μουσική ορθογραφία. Από την τρίτη γραμμή και πάνω, τα “μπαστουνάκια” απο τους φθόγγους γράφονται αριστερά και κάτω. Αυτό ισχύει σε όλες τις νότες.
Τί είναι οι παύσεις?
”Silence is so accurate.“- Mark Rothko”
Στην μουσική οι παύσεις, είναι εξίσου σημαντικές όσο και οι νότες. Δείχνουν πότε πρέπει να υπάρξει μία “σιωπή”. Μας βοηθάνε στη μουσική να υπάρχει ένα ουσιαστικό “κενό”, να δημιουργηθεί ένα καινούργιο συναίσθημα, να αφήσουμε την μουσική να “αναπνέυσει”.
Παύση Ολοκλήρου
Όπως και το ολόκληρο, έτσι και η παύση ολοκλήρου, διαρκεί 4 χρόνους. Όταν βλέπουμε αυτό το μουσικό σύμβολο μετράμε 1 2 3 4. Παύουμε κάθε μορφή μουσικής εκτέλεσης για 4 χτύπους.
Παύση Μισού
Διαρκεί 2 χρόνους, όπως και το ολόκληρο.
Παύση Τετάρτου
Διάρκεια: 1 χτύπος
Παύση ογδόου
Διάρκεια: 1/2 χτύπος.
Παύση δέκατου έκτου
Παρεστιγμένες παύσεις
Όπως και οι παρεστιγμένοι φθόγγοι, υπάρχουν παρεστιγμένες παύσεις.
Παρεστιγμένη παύση τετάρτου
Διαρκεί όπως και το τέταρτο παρεστηγμενό: 1 + ½= 1 ½ χτύπους “σιωπης”.
Οι νότες, οι παύσεις, τα κλειδιά και το πεντάγραμμο είναι το “αλφάβητο” της μουσικής. Μας επιτρέπουν να διαβάζουμε, να γράφουμε και να παίζουμε μουσική.